ΥΠΕΡΘΕΡΜΙΑ: ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΑ, ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ - ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΧΡΗΣΗ ΥΠΕΡΘΕΡΜΙΑΣ (Μέρος Πέμπτο)

 

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΧΡΗΣΗ ΥΠΕΡΘΕΡΜΙΑΣ

 Η υπερθερμία στη σύγχρονη ιατρική επιστήμη έχει αποδειχθεί ότι μπορεί να επιτελέσει και θεραπευτικό ρόλο. Η υπερθερμία αξιοποιείται σαν θεραπευτική μέθοδος για την αντιμετώπιση του καρκίνου. Εφαρμόζεται συνήθως συνδυαστικά με την χημειοθεραπεία, την ακτινοθεραπεία και άλλες συμπληρωματικές θεραπείες. Ανεξάρτητα από τη θεραπεία του καρκίνου, χρησιμοποιείται επίσης ως ανοσοδιεγερτική μέθοδος, συμβάλλοντας και με αυτόν τον τρόπο στην αντιμετώπιση των κακοήθων νεοπλασιών. Είναι καταξιωμένη ιατρική πράξη σε όλες τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στις Ηνωμένες Πολιτείες και σε όλα τα ιατρικώς προηγμένα κράτη. Αλματώδης είναι η ανάπτυξή της τα τελευταία χρόνια στην Ιαπωνία, Κίνα και Κορέα.

Το θεραπευτικό μέσον που χρησιμοποιεί η υπερθερμία είναι η θερμική ενέργεια. 

Στην

Ευρώπη εποπτεύεται επιστημονικά από την Ευρωπαϊκή Εταιρεία Υπερθερμικής Ογκολογίας (European Society of Hyperthermic Oncology-ESHO), ενώ στις διάφορες χώρες εποπτεύεται από τις κατά τόπους ιατρικές εταιρίες υπερθερμίας. Στην Ελλάδα η εποπτεύουσα επιστημονική αρχή είναι η Ελληνική Εταιρία Υπερθερμικής Ογκολογίας⁸³.

5.1  ΥΠΕΡΘΕΡΜΙΑ-ΟΓΚΟΘΕΡΜΙΑ

Υπερθερμία ή Θερμοθεραπεία είναι είδος αντικαρκινικής θεραπείας, κατά το οποίο οι ιστοί του σώματος υποβάλλονται σε υπερθέρμανση (μέχρι και 45^οC), κατά περιοχές ή ολοσωματικά. Η έρευνα έχει δείξει ότι οι υψηλές θερμοκρασίες βλάπτουν και μπορεί (κάτω από προϋποθέσεις) να σκοτώσουν τα καρκινικά κύτταρα, συνήθως με λίγη ή καθόλου συνοδό βλάβη των υγιών ιστών⁸⁴. Σκοτώνοντας καρκινικά κύτταρα και αλλοιώνοντας πρωτεΐνες και ενδοκυτταρικές δομές⁸⁵, η υπερθερμία έχει τη δυνατότητα να μειώνει τους όγκους.

Η ογκοθερμική κυτταρομείωση επιτυγχάνεται με την επιβολή προγραμματισμένου κυτταρικού θανάτου (PCD=Programmed Cell Death) στα καρκινικά κύτταρα. Η διαδικασία PCD λέγεται και "απόπτωση". Η απόπτωση δεν παρατηρείται στα καρκινικά κύτταρα, αλλά μόνο σε φυσιολογικούς ιστούς.

 

Εικόνα 1 : Ογκοθερμία και αποπτωτικός μηχανισμός

 

Η Υπερθερμία και η Ογκοθερμία, παρ’ ότι είναι επίσημες και διεθνώς αναγνωρισμένες ακτινοθεραπευτικές πράξεις, δεν είναι ακόμη πολύ διαδεδομένες στη χώρα μας.

 

5.2  Η ΥΠΕΡΘΕΡΜΙΑ ΩΣ ΑΝΤΙΚΑΡΚΙΝΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

Η Υπερθερμία είναι ογκοκαταστροφική θεραπεία, όπως και η Ακτινοθεραπεία και η Χημειοθεραπεία. Ακριβώς όπως και αυτές, δεν έχει την ικανότητα να εκριζώνει πλήρως τα καρκινικά κύτταρα. Πάντα παραμένουν πληθυσμοί κυττάρων με θερμοαντοχή (όπως και με ακτινοαντοχή ή χημειοαντοχή), έστω και σε νεκροβιωτική κατάσταση. Γι’ αυτόν τον λόγο η Υπερθερμία εφαρμόζεται σχεδόν πάντα σε συνδυασμό με Ακτινοθεραπεία ή/και Χημειοθεραπεία, ανάλογα με την περίπτωση^84-86. Η προσθήκη Υπερθερμίας στο θεραπευτικό σχήμα δεν επιφέρει απλά ένα αθροιστικό αποτέλεσμα: Πολλαπλασιάζει την δράση των άλλων θεραπειών. Η Υπερθερμία, αυξάνοντας την προσφορά οξυγόνου στον όγκο, ευαισθητοποιεί τα καρκινικά κύτταρα στην ακτινοβολία, ενώ παράλληλα βλάπτει η ίδια άλλα κύτταρα, τα οποία είναι ακτινοάντοχα έτσι δεν επιτυγχάνεται απλά αθροιστικό αποτέλεσμα, αλλά πολλαπλασιαστικό. Όταν οι δύο αυτές θεραπείες δίδονται σε συνδυασμό, καλό είναι να απέχουν μεταξύ τους 1-3 ώρες. Η Υπερθερμία ενισχύει επίσης την δράση των χημειοθεραπευτικών φαρμάκων, διότι αυξάνει την αιματική ροή του όγκου, άρα και την προσφορά φαρμάκου στον στόχο (βιοδιαθεσιμότητα). Όταν γίνεται συνδυασμός, καλό είναι η Υπερθερμία να ακολουθεί τη Χημειοθεραπεία μέσα στο επόμενο 12ωρο.

Στην περίπτωση της Ογκοθερμίας, ένα σημαντικό πλεονέκτημα είναι ότι, με την τοπική θεραπεία στην πρωτοπαθή εστία του νεοπλάσματος, παρατηρείται ενίοτε και συρρίκνωση των μακρινών μεταστάσεων, παρά το γεγονός ότι σ’ αυτές δεν εφαρμόστηκε θεραπεία (abscopal effect). Ένα άλλο πλεονέκτημα είναι ότι ο όγκος δεν υπερθερμαίνεται, με αποτέλεσμα να μη προκαλείται ποτέ το φαινόμενο της θερμοκρασιακής αντιστροφής άρδευσης, που ακυρώνει μερικά πλεονεκτήματα της κλασσικής υπερθερμίας. Είναι άλλωστε γνωστό ότι, σε θερμοκρασίες άνω των 40^οC, οι ανοσολογικές διαδικασίες επιβραδύνονται.

Η συνδυασμένη εφαρμογή Υπερθερμίας και Χημειο-Ακτινοθεραπείας έχει μελετηθεί εκτενώς σε περιπτώσεις καρκίνου διαφόρων οργάνων και περιοχών, περιλαμβανομένων των σαρκωμάτων, μελανωμάτων, καρκίνων κεφαλής & τραχήλου, εγκεφάλου, πνεύμονος, οισοφάγου, μαστού, ουροδόχου κύστεως, ορθού, ήπατος, σκωληκοειδούς αποφύσεως, τραχήλου μήτρας, και περιτοναίου (μεσοθηλίωμα)^84,86,87. Πολλές από αυτές τις μελέτες έδειξαν σημαντική μείωση του μεγέθους των όγκων, όταν η υπερθερμία συμπλήρωνε τη βασική θεραπεία^84,86,87,88. Σε μερικές μάλιστα από αυτές τις μελέτες^86,87,89 τεκμηριώθηκε και σημαντική αύξηση της επιβίωσης των ασθενών.

 

5.3  ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΠΕΡΘΕΡΜΙΑΣ ΣΤΟ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

Πέρα από την άμεση αντικαρκινική δράση της, η Υπερθερμία και Ογκοθερμία συμβάλλει και με παράπλευρο τρόπο στην καταπολέμηση του καρκίνου, μέσω της ανοσοδιεγερτικής δράσης, την οποίαν εμφανίζει⁹⁰. Το ανοσοποιητικό σύστημα των θηλαστικών βελτιστοποιεί την απάντησή του στα βλαπτογόνα ερεθίσματα (ιοί, βακτήρια, νεοπλάσματα κλπ.) σε θερμοκρασίες υψηλότερες της κανονικής (37^οC), δηλαδή κατά την πυρετική αντίδραση. Στην θερμοκρασιακή περιοχή 37.5-40.0^οC ευνοείται η παραγωγή αντισωμάτων και ο πολλαπλασιασμός και μετανάστευση όλων των ειδών ανοσοκυττάρων, προς τις περιοχές της βλάβης. Επάνω από τους 40^ο C, οι διαδικασίες αυτές σταδιακά επιβραδύνονται. Ειδικότερα κατά την τοπική-περιοχική εφαρμογή Ογκοθερμίας, τα κύτταρα αντιδρούν στο θερμικό στρες με παραγωγή ειδικών πρωτεϊνών, που λέγονται Heat Shock Proteins (HSP). Οι HSP είναι ισχυροί ανοσοτροποιποιητικοί παράγοντες και έχουν την ιδιότητα να διεγείρουν την ενδογενή και την προσαρμοστική ανοσοαπάντηση στους όγκους. Με την επιστημονικά σωστή χρήση της Ογκοθερμίας, οι HSP εξωτερικεύονται και καθιστούν το καρκινικό κύτταρο ανιχνεύσιμο από τα φονικά Τ-λεμφοκύτταρα. Η βελτιστοποίηση των αμυντικών συστημάτων του οργανισμού (ανοσοδιέγερση) καθιστά εφικτή την καταπολέμηση του καρκίνου και με τις δικές του δυνάμεις, π.χ. με δενδριτικά κύτταρα: Έχει αποδειχθεί ότι συνδυασμός Ογκοθερμίας (modulated electro-hyperthermia) με έγχυση επεξεργασμένων αυτόλογων δενδριτικών κυττάρων επιφέρει ελάττωση των μεμακρυσμένων μεταστάσεων, χωρίς αυτές να υποβληθούν σε θεραπεία (abscopal effect).

5.4  ΤΡΟΠΟΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΗΣ ΥΠΕΡΘΕΡΜΙΑΣ ΚΑΙ ΟΓΚΟΘΕΡΜΙΑΣ

Σήμερα χρησιμοποιούνται δύο κυρίως τρόποι εφαρμογής της Ογκο-Υπερθερμίας, αναλόγως με την περίπτωση: Η τοπική-περιοχική ογκοθερμία και η ολοσωματική υπερθερμία^84-86.

Τοπική-Περιοχική Υπερθερμία: Με αυτήν επιτυγχάνεται τοπική θέρμανση του όγκου ή της περιοχής του όγκου, ανάλογα με την περίπτωση. Οι συμβατικές συσκευές, τεχνολογίας Magnetron και Thermotron, επιτυγχάνουν την θέρμανση όλης της περιοχής που βρίσκεται μέσα στο θεραπευτικό πεδίο (συμπεριλαμβανομένου και του όγκου), θέτοντας σε κίνηση τα μόρια του ύδατος, αφού αυτά συντονίζονται εκλεκτικά στην εκπεμπόμενη συχνότητα. Ο μηχανισμός αυτός δεν μπορεί να κάνει διάκριση του όγκου από τους γύρω υγιείς ιστούς, και αυξάνει τη θερμοκρασία σε όλη την περιοχή.

 

 

Εικόνα 2 : Γενική αρχή λειτουργίας => Ο όγκος συμπυκνώνει εκλεκτικά την ενέργεια του πεδίου

 

Οι υπερσύγχρονες συσκευές Ογκοθερμίας δεν προκαλούν απλή υπερθέρμανση της περιοχής του όγκου, όπως στη συμβατική υπερθερμία. Επιτυγχάνουν σχεδόν απόλυτη εστίαση της χορηγούμενης ενέργειας μέσα στον όγκο (σε κυτταρικό επίπεδο). Η θέρμανση του όγκου επιτυγχάνεται με δύο μηχανισμούς:

§  Από την ομική αγωγιμότητα (μετριέται σε μονάδες mho, το αντίστροφο του ohm) που παρουσιάζει ο όγκος στη μετακίνηση ιοντικών ηλεκτρικών φορτίων, κάτω από την επίδραση του εφαρμοζόμενου θεραπευτικού ηλεκτρικού πεδίου.

§  Από την αύξηση της κινητικής ενέργειας των λιπιδικών "σχεδίων" (lipid rafts), που υπάρχουν στην κυτταρική μεμβράνη των ογκοκυττάρων. Αυτό οδηγεί σε μεγάλη τοπική υπερθέρμανση των μεμβρανών, χωρίς να αυξάνει την μέση θερμοκρασία του όγκου περισσότερο από 40^οC.

Η μετακίνηση των ιόντων γίνεται εντονότερα μέσα στον όγκο, σε σύγκριση με το περιβάλλον του, διότι οι καρκινικοί όγκοι είναι πολύ πιο αγώγιμοι ηλεκτρικά από τους φυσιολογικούς ιστούς. Οι λιπιδιακές σχεδίες είναι αυτόχθονα νανοσωματίδια της κυτταρικής μεμβράνης, σχετιζόμενα (μεταξύ άλλων) και με τον μηχανισμό αθανασίας των καρκινικών κυττάρων. Συντονίζονται και διεγείρονται κινητικά υπό την επίδραση του μορφοκλασματικά διαμορφωμένου υψίσυχνου εναλλασσόμενου ηλεκτρικού πεδίου, και αυτή η κινητική διέγερση ισοδυναμεί με υπερεκλεκτική αύξηση της θερμοκρασίας της κυτταρικής μεμβράνης του κάθε καρκινικού κυττάρου χωριστά. Η διαφορά θερμοκρασίας μεταξύ μεμβράνης και κυτταροπλάσματος, που έχει τεκμηριωθεί και πειραματικά, αυξάνει τα δεσμοσώματα μεταξύ των (πρώην) ανεξάρτητων καρκινικών κυττάρων και ενεργοποιεί τον εξωγενή μηχανισμό κυτταρικού θανάτου (απόπτωση ή Programmed Cell Death).

  

 

Εικόνα 3 : Το σύστημα της ολοσωματικής υπερθερμίας

Ολοσωματική Υπερθερμία: Η ολοσωματική υπερθερμία είναι στην πραγματικότητα τεχνητός, εξωγενής πυρετός, που επιτυγχάνεται με εξωτερική υπερθέρμανση με λυχνίες υπέρυθρου φωτός και παράλληλο περιορισμό της απαγωγής θερμότητας. Ταξινομικά υποδιαιρείται σε ενδιάμεση υπερθερμία (moderate), στην οποία η θερμοκρασία του σώματος διατηρείται στην περιοχή των 39^ο-41^oC, και σε ακραία υπερθερμία (extreme), στην οποία η θερμοκρασία του σώματος διατηρείται στην περιοχή 41^o-43.5^oC.

 

5.5  ΕΠΙΠΛΟΚΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΥΠΕΡΘΕΡΜΙΑΣ ΚΑΙ ΟΓΚΟΘΕΡΜΙΑΣ

Οι επιπλοκές της θερμοθεραπείας είναι ανάλογες με τον τρόπο εφαρμογής της (περιοχικήολοσωματική), με την έκταση και το είδος του νοσήματος, τα συμπαρομαρτούντα νοσήματα, την ηλικία και τη γενική κατάσταση. Οι περισσότεροι φυσιολογικοί ιστοί δεν παραβλάπτονται κατά την θερμοθεραπευτική συνεδρία, αν η θερμοκρασία στον ιστό παραμένει κάτω από 43.8°C. Επειδή όμως τα χαρακτηριστικά των διαφόρων ιστών διαφέρουν (θερμοχωρητικότητα, απαγωγή θερμότητας, θερμοαντοχή), είναι δυνατή η υπερθέρμανση σε κάποια σημεία.

Στην περιοχική υπερθερμία εμφανίζονται σπανίως εγκαύματα του δέρματος με εκδηλώσεις οίδημα, ερυθρότητα, φυσαλίδες, πόνο^84-87-89.

Στην σύγχρονη Ογκοθερμία, η υπερθέρμανση των ιστών είναι αδύνατη, συνεπώς, δεν υπάρχουν και επιπλοκές.

Η ολοσωματική υπερθερμία, όταν εκτελείται ως ενδιάμεση, δεν παρουσιάζει παρενέργειες σε ασθενείς που είναι σε σχετικά καλή γενική κατάσταση. Όταν εκτελείται ως ακραία, είναι δυνατόν να παρουσιάσει αρκετά συχνά ναυτία, διάρροια και εμέτους μετά τη συνεδρία⁸⁷, σπανιότερα δε και σοβαρότερες επιπλοκές, ανάλογα με την κατάσταση και τα συνυπάρχοντα νοσήματα^84-86-87. Γι’ αυτό η ακραία ολοσωματική υπερθερμία εκτελείται υποχρεωτικά σε νοσοκομειακό περιβάλλον με αναισθιολογική επίβλεψη και κάλυψη από άλλες ειδικότητες αν χρειαστεί.

ΥΠΕΡΘΕΡΜΙΑ: ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΑ, ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ - ΘΕΡΜΟΡΥΘΜΙΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ (Μέρος Πρώτο)

ΥΠΕΡΘΕΡΜΙΑ: ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΑ, ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ - ΜΕΤΡΗΣΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑΣ (Μέρος Δεύτερο)

ΥΠΕΡΘΕΡΜΙΑ: ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΑ, ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ - ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑΣ ΣΩΜΑΤΟΣ (Μέρος Τρίτο)

ΥΠΕΡΘΕΡΜΙΑ: ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΑ, ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ - ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΥΠΕΡΘΕΡΜΙΑΣ (Μέρος Τέταρτο)

ΥΠΕΡΘΕΡΜΙΑ: ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΑ, ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ - ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΧΡΗΣΗ ΥΠΕΡΘΕΡΜΙΑΣ (Μέρος Πέμπτο)

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1.                  Vander’s: Human Physiology: The Mechanism of Body Fuction

2.                  Κ.Σ. Φίλος, Χ. Σκλάβου, Π. Κιέκκας, Θ. Βρεττός. Υποθερμία-Υπερθερμία. Στο: 10ο

ΘΕΜΑΤΙΚΟ    ΣΥΝΕΔΡΙΟ,    ΕΝΤΑΤΙΚΗ    ΘΕΡΑΠΕΙΑ    &    ΕΠΕΙΓΟΥΣΑ    ΙΑΤΡΙΚΗ:

ΕΠΕΜΒΑΣΕΙΣ-ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ,ΑΘΗΝΑ 2007,ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΣΧΑΛΙΔΗΣ

3.                  MEDICAL PHYSIOLOGY : A Cellular and Molecular Aproach ( τόμοι I & III ), Walter F. Boron-Emile L. Boulpaep

4.                  Jessen C, Feistkorn G: Some characteristics of core temperature signals in the conscious goat. Am. J Physiol 1984

5.                  Satinoff E: Neural organization and evolution of thermal regulation in mammals.

Science 1978; 201Q 16-22

6.                  Sessler DI: Perioperative heat balance. Anesthesiology 2000; 92: 578-96

7.                  Larach MG: Accidental hypothermia. Lancet 1995; 345: 493-8

8.                  Flavahan NA, Lindblad LE, Verbeuren TJ, Vanhoutte PM: Cooling and alpha 1- and alpha 2-adrenergic responses in cutaneous veins: role of receptor reserve. Am. J Physiol 1985; 249: H950-H955

9.                  Sessler DI: Complications and treatment of mild hypothermia. Anesthesiology 2001; 95: 531-43

10.              Lloyd EL: Accidental hypothermia. Surg.Gynecol.obstet. 1986; 162: 501-13

11.              Erickson RS: The continuing question of how best to measure body temperature. Crit

Care Med. 1999; 27: 2307-10

12.              Ramanathan NL. A new weighting system for mean surface temperature of the human body. J Appl Physiol 1964, 19:531-3.

13.              Π. Κιέκκας, Α. Αρέθα, Π. Ασκοτίρη. Θερμομέτρηση: Συσκευές και Μέθοδοι.

14.              Π. Κιέκκας, Α. Αρέθα, Μ. Κάργα. Monitoring Θερμοκρασίας.

15.              Terndrup TE, Crofton DJ, Mortelliti AJ, Kelley R, Rajk J. Estimation of contact tympanic membrane temperature with a noncontact infrared thermometer. Ann Emerg Med 1997, 30:171-5.

16.              Holtzclaw BJ. New trends in thermometry for the patient in the ICU. Crit Care Nurs Q 1998, 21:12-25

17.              Klein DG, Mitchell C, Petrinec A, Monroe MK, Oblak M, Ross B, Youngblut JM. A comparison of pulmonary artery, rectal and tympanic membrane temperature measurement in the ICU. Heart Lung 1993, 22:435-41

18.              Erickson RS, Kirklin SK. Comparison of ear-based, bladder, oral, and axillary methods for core temperature measurement. Crit Care Med 1993, 21:1528-34

19.              Erickson RS, Meyer LT. Accuracy of an infrared ear thermometry and other temperature methods in adults. Am J Crit Care 1994, 3:40-54

20.              Peterson MH, Hauge HN. Can training improve the results with infrared tympanic thermometers? Acta Anaesth Scand 1997, 41:1066-70

21.              Neff J, Ayoub J, Longman A, Noyes A. Effect of respiratory rate, respiratory depth, and open versus closed mouth breathing on sublingual temperature. Res Nurs Health 1989, 12:196-202.

22.              Giuliano KK, Scott SS, Elliot S, Giuliano AJ. Temperature measurement in critically ill orally intubated adults: a comparison of pulmonary artery core, tympanic, and oral methods. Crit Care Med 1999, 27:2188-93

23.              Mravinac C, Dracup K, Clochesy J. Urinary bladder and rectal temperature monitoring during clinical hypothermia. Nurs Res 1989, 38:73-6.

24.              Lefrant JY, Muller L, de la Coussaye JE, Benbabaali M, Lebris C, Zeitoun N, et al. Temperature measurement in intensive care patients: comparison of urinary bladder, oesophageal, rectal, axillary, and inguinal methods versus pulmonary artery core method. Intensive Care Med 2003, 29:414-8

25.              Moorthy SS, Winn BA, Jallard MS, Edwards K, Smith ND. Monitoring urinary bladder temperature. Heart Lung 1985, 14:90-3

26.              Moran JL, Peter JV, Solomon PJ, Grealy B, Smith T, Ashforth W, et al. Tympanic temperature measurements: are they reliable in the critically ill? A clinical study of measures of agreement. Crit Care Med 2007, 35:1-10

27.              Kaufman RD. Relationship between esophageal temperature gradient and heart and lung sounds heard by esophageal stethoscope. Anesth Analg 1987, 66:1046-8

28.              Patel N, Smith CE, Pinchak AC, Hagen JF. Comparison of esophageal, tympanic, and forehead skin temperatures in adult patients. J Clin Anesth 1996, 8:462-8

29.              Fulbrook P. Core body temperature measurement: a comparison of axilla, tympanic membrane and pulmonary artery blood temperature. Intensive Crit Care Nurs 1997, 13:26672

30.              Holtzclaw BJ. Monitoring body temperature. AACN Clin Issues 1993, 4:44-55

31.              Holtzclaw BJ. New trends in thermometry for the patient in the ICU. Crit Care Nurs Q 1998, 21:12-25

32.              Carroll M. An evaluation of temperature measurement. Nurs Stand 2000, 14:39-43

33.              Fulbrook P. Core temperature measurement in adults: a literature review. J Adv Nurs 1993, 18:1451-60

34.              Βασιλειάδης    Ιωάννης.          Διαταραχές      Θερμοκρασίας.           Στο:     Κουτσούκου, Α.,

Βασιλειάδης, Ι., Ροβίνα, Ν., Ποντίκης, Κ., Ντάγανου, Μ., Αυγεροπούλου , Σ.,

Κυριακοπούλου, Μ., Ρωμανού, Β., 2015. Βασικές αρχές εντατικής θεραπείας. [ηλεκτρ. βιβλ.] Αθήνα: Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών.

35.              Π. Κιέκκας, Α. Αρέθα, Δ. Τσώτας, Μ. Κάργα. Εκτίμηση και Αντιμετώπιση Ασθενούς με Πυρετό.

36.              Mackowiak PA. Concepts of fever. Arch Intern Med 1998, 158:1870-81

37.              Π. Κιέκκας, Α. Αρέθα, Α. Σάμιος. Φυσική Αντιπύρεση: Αναγκαιότητα και Μέθοδοι.

38.              Su F, Nguyen ND, Wang Z, Cai Y, Rogiers P, Vincent JL. Fever control in septic shock: beneficial or harmful? Shock 2005, 23:516-20

39.              Mackowiak PA, Browne RH, Southern PM, Smith JW. Polymicrobial sepsis: an analysis of 184 cases using log linear models. Am J Med Sci 1980, 280:73-80

40.              Hasday JD, Singh IS. Fever and the heat shock response: distinct, partially overlapping processes. Cell Stress & Chaperones 2000, 5:471-80.

41.              Bruder N, Raynal M, Pellissier D, Courtinat C, Francois G. Influence of body temperature, with or without sedation, on energy expenditure in severe head-injured patients. Crit Care Med 1998, 26:568-72

42.              Ginsberg MD, Busto R. Combating hyperthermia in acute stroke: a significant clinical concern. Stroke 1998, 29:529-34

43.              Oliveira-Filho J, Ezzeddine MA, Segal AZ, Buonanno FS, Chang Y, Ogilvy CS, et al: Fever in subarachnoid hemorrhage: relationship to vasospasm and outcome. Neurology 2001, 56:1299-304

44.              Cunha BA. The clinical significance of fever patterns. Infect Dis Clin North Am 1996,

10:33-44

45.              O’ Grady NP, Barie PS, Bartlett JG, Bleck T, Garvey G, Jacobi J, Linden P, Maki DG, Nam M, Pasculle W, Pasquale MD, Tribett DL, Masur H: Practice guidelines for evaluating new fever in critically ill adult patients. Task Force of the Society of Critical Care Medicine and the Infectious Diseases Society of America. Clin. Infect. Dis. 1998; 26: 1042-59. 46. Cunha BA: Fever of unknown origin. Infect. Dis. Clin. North Am. 1996; 10: 111-27. 47. Diringer MN, Reaven NL, Funk SE, Uman GC. Elevated body temperature independently contributes to increased length of stay in neurologic intensive care unit patients. Crit Care Med 2004, 32:1489-95.

48.              Jaber S, Chanques G, Altairac C, Sebanne M, Vergne C, Perrigault P-F, Eledjam J-J. A prospective study of agitation in a medical-surgical ICU: incidence, risk factors, and outcomes. Chest 2005, 128:2749-57.

49.              Laupland KB, Shahpori R, Kirkpatrick AW, Ross T, Gresgon DB, Stelfox HT. Occurrence and outcome of fever in critically ill adults. Crit Care Med 2008, 36:1531-35.

50.              Barie PS, Hydo LJ, Eachempati SR. Causes and consequences of fever complicating critical surgical illness. Surg Infect (Larchmt) 2004, 5:145-59.

51.              Plaisance KI, Mackowiak PA. Antipyretic therapy: Physiologic rationale, diagnostic implications, and clinical consequences. Arch Intern Med 2000, 160:449-56.

52.              Aronoff DM, Neilson EG. Antipyretics: mechanisms of action and clinical use in fever suppression. Am J Med 2001, 111:304-15.

53.              Plaisance KI. Toxicities of drugs used in the management of fever. Clin Infect Dis 2000, 31:S219-23.

54.              Price T, McGloin S. A review of cooling patients with severe cerebral insult in ICU (Part 1). Nurs Crit Care 2003, 8:30-6.

55.              Shackell S. Cooling hyperthermic and hyperpyrexic patients in intensive care. Nurs Crit Care 1996, 1:278-82.

56.              O’Donnell J, Axelrod P, Fisher C, Lorber B. Use and effectiveness of hypothermia blankets for febrile patients in the Intensive Care Unit. Clin Infect Dis 1997, 24:1208-13.

57.              Manthous CA, Hall JB, Olson D, Singh M, Chatila W, et al. Effect of cooling on oxygen consumption in febrile critically ill patients. Am J Respir Crit Care Med 1995, 151:10-4.

58.              Holtzclaw BJ. Shivering in acutely ill vulnerable populations. AACN Clin Issues 2004, 15:267-79.

59.              Hanania NA, Zimmerman JL: Accidental hypothermia. Crit Care Clin. 1999; 15: 235-

49.

60.              Luna GK, Maier RV, Pavlin EG, Anardi D, Copass MK, Oreskovich MR: Incidence and effect of hypothermia in seriously injured patients. J Trauma 1987; 27: 1014-8.

61.              Benzinger TH: Heat regulation: homeostasis of central temperature in man. Phyiol Rev. 1969; 49: 671-759

62.              Marion DW, Penrod LE, Kelsey SF, Obrist WD, Kochanek PM, Palmer AM, Wisniewski SR, DeKosky ST: Treatment of traumatic brain injury with moderate hypothermia. N. engl. J Med. 1997; 336: 540-6

63.              Marion DW: therapeutic moderate hypothermia and fever. Curr. Pharm. Des 2001; 7: 1533-6

64.              Marion DW, Leonov Y, Ginsberg M, Katz LM, Kochanek PM, Lechleuthner A, Nemoto EM, Obrist W, Safar P, Sterz F, Tisherman SA, White RJ, Xiao F, Zar H:

Resuscitative hypothermia. Crit Care Med. 1996; 24:S81-S89.

65.              Stoner HB: Thermoregulation after injury. Adv. Exp. Med. Boil. 1972; 33: 495-9.

66.              Kurz A, Go JC, Sessler DI, Kaer K, Larson MD, Bjorksten AR: Alfentanil slightly increases the sweating threshold and markedly reduces the vasoconstriction and shivering thresholds. Anesthesiology 1995; 83: 293-9.

67.              Leslie K, Sessler DI: Reduction in the shivering thresholds. Anesthesiology 1996; 84: 1327-31.

68.              Grovert GA, Pessah IN, Muldoon SM, Tautz TJ. Malignant hyperthermia. In: Miller RD. Anesthesia. Churchill Livingstone; 2004, 1169-90.

69.              Farr L, Todero C, Boen L. Reducing disruption of circadian temperature rhythm following surgery. Biol Res Nurs 2001, 2:257-266

70.              Macho, JR and Schecter, W.P  Care of Patients with Environmental Injuries.  In: Critical Care Diagnosis and Treatment, Third Edition  Bongard, F.S. and Sue, D.Y.,  Eds., Norwalk, Appleton & Lange, 2008.

71.              Bendahan D. et al: A noninvasive investigation of muscle energetics supports similarities between exertional heat stroke and malignant hyperthermia. Anesth. Analg. 2001; 93:683-9

72.              Moran D et al: Dantrolene and recovery from heat stroke. Aviat Space Environ Med 1999;70:987-9.

73.              Shalev A, Hermesh H, Munitz H. Mortality from neuroleptic malignant syndrome. J Clin Psychiatry 1989, 50:18-25.

74.              Levenson JL: Neuroleptic malignant syndrome. Am J Psychiatry 1985, 142:11371145.

75.              Velammor VR. Neuroleptic malignant syndrome. Recognition, prevention and management. Drug Saf 1998, 19:73-82.

76.              Berardi D, Amore M, Keck PE, Jr, Troia M, Dell’Atti M. clnical and pharmacologic risk factors for neuroleptic malignant syndrome: a case-control study. Biol Psychiatry.

1998,44:748-754.

77.              Emmanuel ER. Multiple anaesthetics for a malignant hyperthermia susceptible patient. Anaesthesia 1988;43:666-70.

78.              Nelson TE. Porcine malignant hyperthermia: critical temperatures for in vivo and in vitro responses. Anesthesiology 1990; 73: 449-54.

79.              Ζαμπούρη       -           Ευαγγέλου      Αθηνά,            Κακοήθης        Υπερθερμία.   Στο:     Θέματα

Αναισθησιολογίας και Εντατικής Ιατρικής, Τόμος 10ος, τεύχος 20ο, Ιούνιος 2000, Στοιχεία Παιδιατρικής Αναισθησίας.

80.              Schwartz L, Rockoff MA, Koka BV. Masseter spasm with anesthesia: incidence and implications. Anesthesiology 1984; 61:772-5.

81.              Miller RD, Eriksson LI, Fleisher LA, Wiener-Kronish JP, Young WL. Miller Αναισθησιολογία. Eκδόσεις Πασχαλίδης 2014, Αθήνα.

82.              Morgan GE, Mikhail MS, Murray MJ. Κλινική Αναισθησιολογία. Εκδόσεις Παρισιάνος 2012, Αθήνα.

83.              ΥΠΕΡΘΕΡΜΙΑ, ΟΓΚΟΘΕΡΜΙΑ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ. http://oncohyperthermia.gr/index.php/oncoyperthermia/oncoyperthermia-2#pageTop

84.              Van der Zee J. Heating the patient: a promising approach? Annals of Oncology 2002; 13(8):1173–1184.

85.              Hildebrandt B, Wust P, Ahlers O, et al. The cellular and molecular basis of hyperthermia. Critical Reviews in Oncology/Hematology 2002; 43(1):33–56.

86.              Wust P, Hildebrandt B, Sreenivasa G, et al. Hyperthermia in combined treatment of cancer. The Lancet Oncology 2002; 3(8):487–497.

87.              Kapp DS, Hahn GM, Carlson RW. Principles of Hyperthermia. In: Bast RC Jr., Kufe DW, Pollock RE, et al., editors. Cancer Medicine e.5. 5th ed. Hamilton, Ontario: B.C. Decker Inc., 2000.

88.              Dewhirst MW, Gibbs FA Jr, Roemer RB, Samulski TV. Hyperthermia. In: Gunderson LL, Tepper JE, editors. Clinical Radiation Oncology. 1st ed. New York, NY: Churchill Livingstone, 2000.

89.              Falk MH, Issels RD. Hyperthermia in oncology. International Journal of Hyperthermia 2001; 17(1):1–18.

90.              Torigoe T, Tamura Y, Sato N. Heat shock proteins and immunity: application of hyperthermia for immunomodulation. International Journal of Hyperthermia 2009; Dec;25(8):610-6. 

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 

ΥΠΕΡΘΕΡΜΙΑ: ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΑ, ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ

HYPERTHERMIA: ETIOLOGY, CONSEQUENSES AND TREATMENT 

ΦΟΙΤΗΤΗΣ: ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΣ ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΣ 

ΔΙΑΣΩΣΤΕΣ ΡΟΔΟΥ