Διαταραχή μετατραυματικού stress σε πυροσβέστες και πληρώματα ασθενοφόρων μετά από μαζικές απώλειες υγείας

Επιμέλεια Κειμένου
Παναγιώτης Σπανός
Διασώστης ΕΚΑΒ Ρόδου
Οι επαγγελματίες που ανταποκρίνονται πρώτοι σε συμβάντα κινδύνου ανθρώπινων ζωών δέχονται έντονες επιδράσεις στην ψυχική τους υγεία. Από τις πλέον χαρακτηριστικές ψυχολογικές επιπτώσεις μετά από μαζικές απώλειες υγείας θεωρείται η διαταραχή μετατραυματικού stress. 

Σκοπός της παρούσας εργασίας είναι η παρουσίαση συμπτωμάτων διαταραχής μετατραυματικού stress σε επαγγελματίες πυροσβέστες και πληρώματα ασθενοφόρων. Το μετατραυματικό stress είναι μια διαταραχή άγχους, η οποία εμφανίζεται ως αποτέλεσμα συναισθηματικού τραυματικού γεγονότος. Τα ποσοστά εμφάνισης συμπτωμάτων διαταραχής μετατραυματικού stress κυμάνθηκαν στις υπό μελέτη έρευνες από 7–37%. 

Για την καταγραφή τραυματικών γεγονότων και συμπτωμάτων διαταραχής μετατραυματικού stress χρησιμοποιήθηκαν κλινικά ερευνητικά εργαλεία με συνεντεύξεις αλλά και ερωτηματολόγια, τα οποία συμπλήρωσαν οι συμμετέχοντες μόνοι τους. Τα πλέον διαδεδομένα ήταν τα Clinician-Administered PTSD Scale (CAPS), DSM-IV-PTSD, PCL και IES-R. 

Η έκθεση σε εκατοντάδες νεκρούς, τραυματίες, τραυματισμένα παιδιά, η οσμή των νεκρών, οι κατεστραμμένες περιοχές, αποτέλεσαν τραυματικά γεγονότα που προκάλεσαν ψυχική διαταραχή και μετατραυματικό stress στους εμπλεκόμενους επαγγελματίες διάσωσης. Η επίδραση «εσωτερικών» και «εξωτερικών» παραγόντων stress ήταν σημαντική, ενώ τα συναισθήματα και οι αντιδράσεις που αναφέρονταν από τους συμμετέχοντες στις έρευνες ήταν άγχος, θυμός, θλίψη, απόγνωση, πίεση. Η έγκαιρη αναγνώριση και η επίλυση των αντίστοιχων προβλημάτων από ειδικούς είναι απαραίτητη.

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Οι πυροσβέστες και τα πληρώματα ασθενοφόρων αντιμετωπίζουν συχνά αναπάντεχους θανάτους ατόμων, παιδιών, καταστροφές ή άλλα γεγονότα έκτακτης ανάγκης, τα οποία επηρεάζουν προσωρινά τη ζωή τους. Τα εν λόγω γεγονότα αναφέρονται συχνά ως «κρίσιμα συμβάντα» (critical incident, CI).1 

Τα περιστατικά αυτά συχνά οδηγούν σε άλυτα μη αναγνωρισμένα ψυχολογικά προβλήματα στο προσωπικό έκτακτης ανάγκης, καθώς διαταράσσεται η καθημερινότητά τους, η ηρεμία τους και αρκετές φορές οι βασικές τους αξίες. Η απάντηση σε ένα έκτακτο συμβάν είναι το «stress κρίσιμου συμβάντος» (critical incident stress, CIS), το οποίο εναλλακτικά αναφέρεται ως «ανθρώπινη αντίδραση στο stress» (human stress reaction, HSR) και συνδέεται άμεσα ή έμμεσα με το τραυματικό γεγονός. 

Όταν ένα συμβάν εκτιμηθεί ως στρεσογόνο (δηλαδή ανεξέλεγκτο, απρόβλεπτο ή απειλητικό), το άτομο θα βιώσει αγωνία και άγχος. 

Η απάντηση στην εν λόγω κατάσταση μπορεί να περιλαμβάνει (α) πανικό, αδυναμία, φόβο, τρόμο ή άλλα συναισθήματα, όπως αηδία, αυτοαπέχθεια κ.λπ., (β) φυσιολογική διέγερση και (γ) απώλεια ελέγχου εκτός από τη νοητική διαδικασία.2 


Ειδικά σε αυτές τις επαγγελματικές ομάδες, τα επίπεδα εργασιακού άγχους και stress είναι πολύ αυξημένα. Ο χρόνος προσέλευσης και οι δυσκολίες στον τόπο του συμβάντος, η επικινδυνότητα στη διάσωση, η κρισιμότητα των ανθρωπίνων ζωών μακριά από το νοσοκομείο χωρίς τα απαραίτητα μέσα και τις αντίστοιχες ιατρικές ειδικότητες, το πλήθος και οι συγγενείς είναι ενοχοποιητικοί παράγοντες, οι οποίοι προκαλούν αυξημένα επίπεδα άγχους, πίεσης και συναισθηματικής εξάντλησης.3,4 

Οι συνθήκες εργασίας καθορίζουν πολλές φορές τη συναισθηματική αντίδραση των επαγγελματιών με την πάροδο του χρόνου.5 

Όταν οι συνθήκες είναι ιδιαίτερα στρεσογόνες δημιουργείται συναισθηματική υπερφόρτιση, με αποτέλεσμα να εξαντλούνται με τον χρόνο τα ψυχικά αποθέματα και να ελαττώνεται η εργασιακή απόκριση (συναισθηματική εξάντληση).6,7 

Η διαχείριση ανθρωπίνων ζωών άλλοτε είναι αποτελεσματική και άλλοτε όχι, με αποτέλεσμα οι διασώστες να βιώνουν «τραυματικό stress».8 

Η κρισιμότητα του συμβάντος το καθιστά τραυματικό και αυξάνει την πιθανότητα ψυχολογικών επιπτώσεων. Αν δεν υπάρξει έγκαιρη αναγνώριση και αντιμετώπιση, το αποτέλεσμα θα είναι η εμφάνιση διαταραχής μετατραυματικού stress (posttraumatic stress disorder, PTSD).9,10 

Η PTSD θεωρείται μια φυσιολογική αντίδραση σε ένα μη φυσιολογικό γεγονός, όπως σοβαρός τραυματισμός, θάνατος, καταστροφή.11–13 

Είναι μια διαταραχή άγχους, η οποία εμφανίζεται ως αποτέλεσμα συναισθηματικού τραυματικού γεγονότος. Το «τραυματικό γεγονός» αποτελεί μια κατάσταση ιδιαίτερη, μοναδική και έντονη, στην οποία το άτομο δεν μπορεί να ανταποκριθεί συναισθηματικά, γνωστικά και συμπεριφορικά.14 Τα συμπτώματα της PTSD συνήθως εμφανίζονται 3–6 μήνες μετά το τραυματικό γεγονός ή και αργότερα. Η διάρκεια και η έντασή τους ποικίλλουν.15,16 

Από τα πλέον συνήθη συμπτώματα είναι η αίσθηση αναβίωσης τραυματικού γεγονότος. Οι πάσχοντες αναβιώνουν ανεξέλεγκτα ανεπιθύμητες αναμνήσεις, έχουν εφιάλτες, παραισθήσεις και εμφανίζουν αρνητικά συναισθήματα για το τραυματικό γεγονός. Αρκετές φορές αποφεύγουν να μιλήσουν για το τραυματικό γεγονός, αδυνατούν να το θυμηθούν εξ ολοκλήρου, αποφεύγουν καταστάσεις που το θυμίζουν, νιώθουν συναισθηματικό «μούδιασμα», αδυνατούν να δείξουν τρυφερότητα και αισθάνονται ότι δεν έχει νόημα να σχεδιάζουν το μέλλον. 

Παρουσιάζουν επίσης ευερεθιστότητα και επιθετικότητα, αδυναμία συγκέντρωσης, διαταραγμένο και ανήσυχο ύπνο, τρομάζουν και «πετάγονται» εύκολα, αντιδρούν με πανικό σε αναβίωση του γεγονότος (flashback).15,16 

Μια σοβαρή PTSD μπορεί να οδηγήσει σε κατάθλιψη ή εθισμό στο οινόπνευμα και σε ναρκωτικές ουσίες.17 Στην «αποφυγή» (μία από τις διαστάσεις της PTSD), το άτομο δεν είναι σε θέση να ανακαλέσει από τη μνήμη του πτυχές του τραυματικού συμβάντος ή να καταβάλλει προσπάθεια αποφυγής αναμνήσεων και συναφών συναισθημάτων από αυτό.18 

Σκοπός της παρούσας εργασίας είναι η παρουσίαση των ποσοστών PTSD, των παραγόντων οι οποίοι προκαλούν τη συγκεκριμένη διαταραχή και των ερευνητικών διαγνωστικών εργαλείων που χρησιμοποιήθηκαν σε επαγγελματίες πυροσβέστες και πληρώματα ασθενοφόρων. Αναζητήθηκαν επίσης οι στρεσογόνοι παράγοντες και τα συχνότερα τραυματικά γεγονότα, προσφέροντας γνώσεις στη διαχείριση του προβλήματος.

ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΜΕΤΑΤΡΑΥΜΑΤΙΚΟΥ STRESS  ΣΕ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΕΣ

Οι πυροσβέστες, οι ιατροί, οι παραϊατρικοί, τα πληρώματα ασθενοφόρων, οι αστυνομικοί και γενικά οι «πρώτοι ανταποκρινόμενοι» (first responders) ανήκουν στην ομάδα 
επαγγελμάτων «υψηλού κινδύνου» για την εκδήλωση διαταραχής άμεσου τραυματικού stress (acute stress disorder, ASD) και PTSD.10,19 

Οι συγκεκριμένοι επαγγελματίες χαρακτηρίζονται ως «δευτερογενή θύματα» στην προσπάθειά τους να σώσουν τα «πρωτογενή». Όμως, όποιος εκτεθεί σε τραυματικό συμβάν δεν συνεπάγεται ότι θα εμφανίσει οπωσδήποτε PTSD ή άλλες ψυχολογικές διαταραχές (π.χ. βαριά κατάθλιψη ή αγχώδεις διαταραχές).20,21 

Η χρόνια απασχόληση θεωρείται στατιστικά σημαντικός παράγοντας εκδήλωσης του συνδρόμου και αυξάνει τα επίπεδα συναισθηματικής εξάντλησης τόσο σε ιατρούς που εργάζονται στο τμήμα επειγόντων περιστατικών του νοσοκομείου, όσο και σε εκείνους οι οποίοι εργάζονται σε μονάδες ασθενοφόρων.22 

Η συναισθηματική φόρτιση προκαλεί μια ασυνήθιστη δυσφορία. Μελέτες σε επαγγελματίες διάσωσης αναφέρουν αυξημένα ποσοστά καρδιαγγειακών επεισοδίων, υψηλότερα ποσοστά διαζυγίων, αυξημένα επίπεδα αλκοολισμού και αυτοκτονιών σε σχέση με τον υπόλοιπο πληθυσμό, καθώς αρκετές φορές τα άτομα αυτά χάνουν τον έλεγχο των συναισθημάτων τους.23–26 

Ο βαθμός έκθεσης σε τραυματικό συμβάν και η χρονική περίοδος εκδήλωσης ψυχολογικών διαταραχών δεν είναι ίδια σε όλες τις κατηγορίες επαγγελματιών. Εξαρτάται από το ίδιο το συμβάν και το προσωπικό προφίλ των ατόμων. Πυροσβέστες παρουσίασαν συμπτώματα μετατραυματικού stress 34 μήνες μετά από βομβιστική επίθεση. Τα ποσοστά κατανάλωσης οινοπνεύματος αυξήθηκαν στην ομάδα των πυροσβεστών κατά 13%, ενώ στα «πρωτογενή θύματα» (πολίτες) της επίθεσης κατά 23%. Τα χαμηλότερα ποσοστά κατανάλωσης οινοπνεύματος στους πυροσβέστες οφείλονται στην καλύτερη «ψυχoλογική τους ετοιμότητα» και επαγγελματική τους εμπειρία.19,27 

Το 31% των εθελοντών πυροσβεστών εκδήλωσε PTSD 4 μήνες μετά την καταστροφική δασική πυρκαγιά στο Ash Wednesday.8 Μετά την τρομοκρατική επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου στη Νέα Υόρκη, αρκετοί πυροσβέστες, πληρώματα ασθενοφόρων και αστυνομικοί εκδήλωσαν PTSD.13,28 

Οι χειριστές μηχανημάτων διάσωσης και οι διασώστες με διασωστικούς σκύλους, οι οποίοι είχαν ιστορικό ψυχικής ασθένειας πριν από την 11η Σεπτεμβρίου, παρουσίασαν μετά το τρομοκρατικό κτύπημα μεγαλύτερα ποσοστά κατάθλιψης, ψυχολογικών διαταραχών και συμπτωμάτων μετατραυματικού stress.29 

Επίσης, αναφέρονται ποσοστά PTSD, 22,2% σε Αμερικανούς πυροσβέστες, 17,3% σε Καναδούς και 18,2% σε Γερμανούς.30,31 Μελέτες διερεύνησαν πιθανούς παράγοντες προδιάθεσης για την εμφάνιση PTSD στο «υψηλού κινδύνου» επάγγελμα των πυροσβεστών.32–34 

Μελετήθηκαν ψυχοπαθολογικοί παράγοντες, χαρακτηριστικά προσωπικότητας και εκδηλώσεις ψυχοπαθολογίας πριν από την έκθεση και μετά την έκθεση σε τραυματικά γεγονότα. Το συμπέρασμα ήταν ότι οι ιδιαιτερότητες στην προσωπικότητα και τα προβλήματα ψυχικής υγείας πριν από την έκθεση σε τραυματικό συμβάν συνδέονται άμεσα με τα ψυχοπαθολογικά συμπτώματα μετά την έκθεση στο συγκεκριμένο συμβάν. Μάλιστα, τα ποσοστά PTSD στους πυροσβέστες κυμάνθηκαν από 7–37%.35–37 

Μετά τη βομβιστική επίθεση στην Οκλαχόμα, το ποσοστό πυροσβεστών που έκανε χρήση οινοπνεύματος τετραπλασιάστηκε σε άτομα με θετική ψυχοπαθολογία πριν από την καταστροφή (43% από 11%).19 

Είναι δεδομένο ότι ένα συμβάν με μαζική απώλεια υγείας (mass casualty incident [MCI], ΜΑΥ) μπορεί να πυροδοτήσει μηχανισμούς για την εμφάνιση ASD και PTSD στις ιατρικές και στις διασωστικές ομάδες αντιμετώπισης καταστροφών.38 

Μελέτες ανασκόπησης συμπτωμάτων PTSD στους «πρώτους ανταποκρινόμενους» σε συμβάντα (πυροσβέστες, πληρώματα ασθενοφόρων και αστυνομικούς) επιβεβαίωσαν ότι οι συγκεκριμένες ομάδες είναι «υψηλής επικινδυνότητας» ψυχολογικών επιπτώσεων, με τα ποσοστά να ανέρχονται στους μεν επαγγελματίες από 7–19% στους δε εθελοντές έως 45%.39 

PTSD καταγράφεται και σε νοσηλευτικό προσωπικό νοσοκομείων,15 όπου γίνεται αναφορά ποσοστού 8,5% λόγω έκθεσης σε τραυματικά γεγονότα και κυρίως θανάτους παιδιών. Η συνεχής έκθεση σε αντίστοιχα περιστατικά στον νοσοκομειακό χώρο συνήθως οδηγεί σε υψηλά ποσοστά συνδρόμου επαγγελματικής εξουθένωσης, δηλαδή υψηλή συναισθηματική εξάντληση, αίσθημα κυνισμού, απομάκρυνση από τους άλλους ανθρώπους (αποπροσωποποίηση), αίσθηση αναποτελεσματικότητας και αποτυχίας στον εργασιακό χώρο (burnout).40 

Στον χώρο της προνοσοκομειακής φροντίδας η διαταραχή μετατραυματικού stress συνδέεται με το σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης (burnout).41,42

3. ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗΣ ΜΕΤΑΤΡΑΥΜΑΤΙΚΟΥ STRESS 

Για την καταγραφή τραυματικών γεγονότων και συμπτωμάτων PTSD χρησιμοποιήθηκαν κλινικά ερευνητικά εργαλεία με συνεντεύξεις αλλά και ερωτηματολόγια τα οποία συμπλήρωσαν οι συμμετέχοντες μόνοι τους. 

Τα πιο διαδεδομένα κλινικά εργαλεία καταγραφής ιστορικού τραυματικού συμβάντος και συμπτωμάτων PTSD ήταν τα: Posttraumatic Stress Diagnostic Scale (PDS), ClinicianAdministered PTSD Scale (CAPS) και DSM-IV-PTSD. Τα πλέον διαδεδομένα ερωτηματολόγια αυτο-αξιολόγησης ήταν τα: PCL και IES-R.43 
Στην Ελλάδα χρησιμοποιήθηκαν το IES-R-Gr (Impact of Event Scale-Revised, Greek version) και το PTSD-10.42,44

4. ΤΡΑΥΜΑΤΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ STRESS

Τραυματικό συμβάν μπορεί να θεωρηθεί ο οποιοσδήποτε σοβαρός τραυματισμός ατόμου και μάλιστα παιδιού. 
Η υπέρμετρη προσπάθεια διάσωσης, η «πίεση» από τους συγγενείς και η ιδιαιτερότητα ενός ατυχήματος αυξάνουν το stress την ώρα της διάσωσης, με αποτέλεσμα τα επίπεδα PTSD να είναι υψηλότερα στο προσωπικό προνοσοκομειακής φροντίδας από εκείνα του νοσοκομειακού προσωπικού.15,16 

Η διαφορετικότητα στα συμβάντα και η ανεπάρκεια των μέσων αντιμετώπισης στον τόπο του συμβάντος αυξάνουν επίσης το stress. Έρευνα στη Σουηδία κατηγοριοποίησε τραυματικά γεγονότα σε πληρώματα ασθενοφόρων.15 

Τα πληρώματα ασθενοφόρων βιώνουν καθημερινά τραυματικά γεγονότα καθώς στα επαγγελματικά τους καθήκοντα περιλαμβάνεται η φροντίδα των τραυματιών και η προσπάθεια διατήρησης της ζωής τους. Αρκετές φορές ταυτίζονται με τα θύματά τους και βιώνουν σε μεγαλύτερο βαθμό τη συναισθηματική φόρτιση. Το stress μπορεί να θεωρηθεί ως μια φυσιολογική συμπεριφορά αντίδρασης σε τραυματικό συμβάν. Στην προαναφερθείσα έρευνα, οι τραυματισμοί ή οι θάνατοι παιδιών θεωρήθηκαν πρώτο στη σειρά τραυματικό γεγονός, σε ποσοστό 62% των συμμετεχόντων. 

Στην Ελλάδα, οι τραυματισμοί παιδιών, ως τραυματικό συμβάν, ανέρχονταν σε ποσοστό 28% σε πυροσβέστες, ενώ η «υπευθυνότητα για την επιβίωση των τραυματιών» κατείχε το μεγαλύτερο ποσοστό (71%) ως «εσωτερικός» στρεσογόνος παράγων σε πληρώματα ασθενοφόρων.3,42 

Από τα πλέον στρεσογόνα συμβάντα ευρείας κλίμακας θεωρούνται οι πυρκαγιές, οι πλημμύρες και οι σεισμοί. Το τραύμα και οι καταστροφές είναι γεγονότα τα οποία κατ’ εξοχήν «σημαδεύουν» τις ζωές των ανθρώπων.45,46 

Τέτοιου είδους γεγονότα επιδρούν σε πρόσωπα, κοινωνίες και έθνη τα οποία συνδέονται άμεσα μαζί τους.46 

Όπου υπάρχει ΜΑΥ, το άγχος και η πίεση είναι πολύ μεγαλύτερα, καθώς οι συνθήκες είναι αντίξοες και αρκετές φορές και απρόβλεπτες. Η έκθεση σε εκατοντάδες νεκρούς, τραυματίες, τραυματισμένα παιδιά, η οσμή των νεκρών, οι κατεστραμμένες περιοχές, τα συναισθήματα και οι αντιδράσεις των επιζώντων (όπως άγχος, θυμός, θλίψη, απόγνωση) αποτελούν παράγοντες κινδύνου για ψυχική διαταραχή και συμπτώματα PTSD στους εμπλεκόμενους επαγγελματίες διάσωσης.25 

Οι πυροσβέστες εκτίθενται τακτικά σε φρικιαστικούς θανάτους, απρόβλεπτες και επικίνδυνες καταστάσεις.19,26,35 

Εκτός από αυτό καθ’ αυτό το τραυματικό γεγονός που ενοχοποιείται για την εμφάνιση PTSD υπάρχουν και άλλοι θετικοί παράγοντες κινδύνου, όπως είναι το ψυχιατρικό ιστορικό, το οικογενειακό ιστορικό ψυχικών διαταραχών, η παιδική κακοποίηση και κάποια χαρακτηριστικά της προσωπικότητας (π.χ. εχθρότητα, νεύρωση, αυτο-αποτελεσματικότητα).47 

5. ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ 

Η έκθεση σε τραυματικά γεγονότα, οι στρεσογόνοι παράγοντες τη χρονική στιγμή των διασώσεων και οι συναισθηματικές μεταπτώσεις αποτελούν παράγοντες κινδύνου για ψυχική διαταραχή και συμπτώματα μετατραυματικού stress στους εμπλεκόμενους επαγγελματίες διάσωσης. Η κατηγοριοποίηση παραγόντων stress την ώρα της διάσωσης σε «εσωτερικούς» και «εξωτερικούς» συμβάλλει στην καλύτερη κατανόηση του προβλήματος.1,48,49 

Βασικοί εσωτερικοί στρεσογόνοι παράγοντες που δυσχεραίνουν μια διάσωση θεωρήθηκαν «η κακή φυσική κατάσταση και τα προβλήματα υγείας» και η «πίεση για την επιβίωση των θυμάτων».3,42 

Δεν υπάρχουν ακριβείς βιβλιογραφικές αναφορές για να γίνει σύγκριση ποσοστών των αποτελεσμάτων. Είναι όμως λογικό να υπάρχει μεγάλη ψυχολογική πίεση και άγχος για την έκβαση της ζωής των θυμάτων, καθώς οι συνθήκες πολλές φορές δεν επιτρέπουν μια άρτια οργανωμένη επέμβαση.48 

Στους εξωτερικούς στρεσογόνους παράγοντες πρωταρχική θέση είχε η επίδραση «του πλήθους, των συγγενών και των μέσων μαζικής ενημέρωσης»,3,42,48,49 ενώ τα συναισθήματα και οι αντιδράσεις που αναφέρονταν από τους συμμετέχοντες στις έρευνες ήταν άγχος, θυμός, θλίψη, απόγνωση, πίεση. 

Τα ποσοστά PTSD κυμάνθηκαν μεταξύ 7–37% (πίν. 1). Οι διαφοροποιήσεις είχαν σχέση με τα ερευνητικά εργαλεία (κλινικά ή αυτο-αξιολόγησης) που χρησιμοποιήθηκαν, χωρίς το ένα να αποκλείει το άλλο. Πιθανοί επίσης λόγοι που διαφοροποιούν τα αποτελέσματα στο ίδιο επάγγελμα μπορεί να σχετίζονται με τον αριθμό του δείγματος, τις προσωπικότητες των δειγμάτων, αλλά και την εσωτερική συνοχή των ερωτηματολογίων.

6. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 

Είναι απαραίτητη η έγκαιρη αναγνώριση και η επίλυση ψυχολογικών διαταραχών από ειδικούς σε επαγγελματίες που εκτίθενται συνεχώς σε τραυματικά γεγονότα. Βρέθηκε στατιστικά σημαντική σχέση μεταξύ άμεσων τραυματισμών στον εργασιακό χώρο και διαταραχής μετατραυματικού stress.3,42 

Επίσης, οι παράγοντες stress συμβάλλουν στην εμφάνιση χρόνιων μυοσκελετικών προβλημάτων.42,50 

Άτομα που παρουσιάζουν «συναισθηματική εξάντληση» και έλλειψη «προσωπικών επιτευγμάτων» (burnout) κινδυνεύουν περισσότερο να παρουσιάσουν συμπτώματα PTSD.41,42

Βιβλιογραφία

1. OSTER NS, DOYLE CJ. Critical incident stress and challenges for the emergency workplace. Emerg Med Clin North Am 2000, 18:339–353, x–xi 
2. GREY N, HOLMES E. Peritraumatic emotional “hot spots” in memory. Behav Cogn Psychother 2001, 29:367–372 
3. KATSAVOUNI F, BEBETSOS V, MALLIOU P, BENEKA A. The relationship between burnout, PTSD symptoms and injuries in firefighters. Occup Med (Lond) 2016, 66:32–37 
4. JIMMIESON NL. Employee reactions to behavioural control under conditions of stress: the moderating role of self-efficacy. Work Stress 2000, 14:262–280 
5. LEITER MP, SPENCE LASCHINGER HK. Relationships of work and practice environment to professional burnout: Testing a causal model. Nurs Res 2006, 55:137–146 
6. FREUDENBERGER HJ. Staff burnout. J Soc Issues 1974, 30:159–165 
7. McMANUS IC, WINDER BC, GORDON D. The causal links between stress and burnout in a longitudinal study of UK doctors. Lancet 2002, 359:2089–2090 
8. McFARLANE AC, PAPAY P. Multiple diagnoses in posttraumatic stress disorder in the victims of a natural disaster. J Nerv Ment Dis 1992, 180:498–504 
9. BRESLAU N, KESSLER RC, CHILCOAT HD, SCHULTZ LR, DAVIS GC, ANDRESKI P. Trauma and posttraumatic stress disorder in the community: The 1996 Detroit Area Survey of Trauma. Arch Gen Psychiatry 1998, 55:626–632 
10. BRYANT RA, HARVEY AG. Posttraumatic stress reactions in volunteer firefighters. J Trauma Stress 1996, 9:51–62 
11. BAŞOĞLU M, KILIÇ C, SALCIOĞLU E, LIVANOU M. Prevalence of posttraumatic stress disorder and comorbid depression in earthquake survivors in Turkey: An epidemiological study. J Trauma Stress 2004, 17:133–141 
12. BAŞOĞLU M, LIVANOU M, SALCIOĞLU E, KALENDER D. A brief behavioural treatment of chronic post-traumatic stress disorder in earthquake survivors: Results from an open clinical trial. Psychol Med 2003, 33:647–654 
13. GALEA S, AHERN J, RESNICK H, KILPATRICK D, BUCUVALAS M, GOLD J ET AL. Psychological sequelae of the September 11 terrorist attacks in New York City. N Engl J Med 2002, 346:982–987 
14. MEICHENBAUM D. A clinical handbook/practical therapist manual for assessing and treating adults with post-traumatic stress disorder (PTSD). Institute Press, Ontario, Canada, 1994:45–48 
15. ADRIAENSSENS J, DE GUCHT V, MAES S. The impact of traumatic events on emergency room nurses: Findings from a question
naire survey. Int J Nurs Stud 2012, 49:1411–1422 
16. JONSSON A, SEGESTEN K. The meaning of traumatic events as described by nurses in ambulance service. Accid Emerg Nurs 2003, 11:141–152 
17. CERDÁ M, TRACY M, GALEA S. A prospective population based study of changes in alcohol use and binge drinking after a mass traumatic event. Drug Alcohol Depend 2011, 115:1–8 
18. CARDEÑA E, SPIEGEL D. Dissociative reactions to the San Francisco Bay Area earthquake of 1989. Am J Psychiatry 1993, 150:474–478 
19. FOA EB, HEARST-IKEDA D, PERRY KJ. Evaluation of a brief cognitive-behavioral program for the prevention of chronic PTSD in recent assault victims. J Consult Clin Psychol 1995, 63:948–955 
20. NORTH CS, TIVIS L, McMILLEN JC, PFEFFERBAUM B, SPITZNAGEL EL, COX J ET AL. Psychiatric disorders in rescue workers after the Oklahoma City bombing. Am J Psychiatry 2002, 159:857–859 
21. YEHUDA R, McFARLANE AC, SHALEV AY. Predicting the development of posttraumatic stress disorder from the acute response to a traumatic event. Biol Psychiatry 1998, 44:1305–1313 
22. POPA F, ARAFAT R, PURCĂREA VL, LALĂ A, POPA-VELEA O, BOBIMAC G. Occupational burnout levels in Emergency Medicine – a stage 2 nationwide study and analysis. J Med Life 2010, 3:449–453 
23. KEYES KM, HATZENBUEHLER ML, GRANT BF, HASIN DS. Stress and alcohol: Epidemiologic evidence. Alcohol Res 2012, 34:391–400 
24. DIRKZWAGER AJ, YZERMANS CJ, KESSELS FJ. Psychological, musculoskeletal, and respiratory problems and sickness absence before and after involvement in a disaster: A longitudinal study among rescue workers. Occup Environ Med 2004, 61:870–872 
25. McCASLIN-RODRIGO S, INSLIGHT SS, HENN-HAASSE C, CHEMTOB C, METSLER TJ, NEYLAN TC ET AL. Uniformed rescue workers responding to disasters. Mental Health and Disasters 2009, 18:302–318 
26. REGEHR C, HILL J, GLANCY GD. Individual predictors of traumatic reactions in firefighters. J Nerv Ment Dis 2000, 188:333–339 
27. BOSCARINO JA, FIGLEY CR, ADAMS RE. Compassion fatigue following the September 11 terrorist attacks: A study of secondary trauma among New York City social workers. Int J Emerg Ment Health 2004, 6:57–66 
28. ALEXANDER DA, KLEIN S. Ambulance personnel and critical incident: Impact of accident and emergency work on mental health and emotional well-being. Br J Psychiatry 2001, 178:76–81 
29. ALVAREZ J, HUNT M. Risk and resilience in canine search and rescue handlers after 9/11. J Trauma Stress 2005, 18:497–505 
30. CORNEIL W, BEATON R, MURPHY S, JOHNSON C, PIKE K. Exposure to traumatic incidents and prevalence of posttraumatic stress symptomatology in urban firefighters in two countries. J Occup Health Psychol 1999, 4:131–141 
31. WAGNER D, HEINRICHTS M, EHLERT U. Prevalence of symptoms of posttraumatic stress disorder in German professional firefighters. Am J Psychiatry 1998, 155:1727–1732 
32. HEINRICHS M, WAGNER D, SCHOCH W, SORAVIA LM, HELLHAMMER DH, EHLERT U. Predicting posttraumatic stress symptoms from pretraumatic risk factors: A 2-year prospective follow-up study in firefighters. Am J Psychiatry 2005, 162:2276–2286 
33. NERIA Y, NANDI A, GALEA S. Post-traumatic stress disorder following disasters: A systematic review. Psychol Med 2008, 38:467–480 
34. NORRIS FH, FRIEDMAN MJ, WATSON PJ, BYRNE CM, DIAZ E, KANIASTY K. 60,000 disaster victims speak: Part I. An empirical review of the empirical literature, 1981–2001. Psychiatry 2002, 65:207–239 
35. BRYANT RA, GUTHRIE RM. Maladaptive self-appraisals before trauma exposure predict posttraumatic stress disorder. J Consult Clin Psychol 2007, 75:812–815 
36. DEL BEN KS, SCOTTI JR, CHEN YC, FORTSON BL. Prevalence of posttraumatic stress disorder symptoms in firefighters. Work Stress 2006, 20:37–48 
37. HASLAM C, MALLON K. A preliminary investigation of posttraumatic stress symptoms among firefighters. Work Stress 2003, 17:277–285 
38. BRONDOLO E, WELLINGTON R, BRADY N, LIBBY D, BRONDOLO T. Mechanism and strategies for preventing post-traumatic stress disorder in forensic workers responding to mass fatality incidents. J Forensic Leg Med 2008, 15:78–88 
39. HAUGEN PT, EVCES M, WEISS DS. Treating posttraumatic stress disorder in first responders: A systematic review. Clin Psychol Rev 2012, 32:370–380 
40. MASLACH C, SCHAUFELI WB, LEITER MP. Job burnout. Annu Rev Psychol 2001, 52:397–422
41. MITANI S, FUJITA M, NAKATA K, SHIRAKAWA T. Impact of posttraumatic stress disorder and job-related stress on burnout: A study of fire service workers. J Emerg Med 2006, 31:7–11 
42. KATSAVOUNI F, BEBETSOS E. The relationship between burnout, PTSD symptoms and injuries among ambulance personnel. Sport Sci 2016, 9:7–13
 43. ELHAI JD, GRAY MJ, KASHDAN TB, FRANKLIN CL. Which instruments are most commonly used to assess traumatic event exposure and posttraumatic effects?: A survey of traumatic stress professionals. J Trauma Stress 2005, 18:541–545 
44. MISTAKIDOU K, TSILIKA E, PARPA E, GALANOS A, VLAHOS L. Psychometric properties of the Impact of Event Scale in Greek cancer patients. J Pain Symptom Manage 2007, 33:454–461 45. DYREGROV A, MITCHEL JT. Work with traumatized children – psychological effects and coping strategies. J Trauma Stress 1992, 5:5–17 
46. MITCHEL JT. When disaster strikes...the critical incident stress debriefing process. JEMS 1983, 8:36–39 
47. BREWIN CR, ANDREWS B, VALENTINE JD. Meta-analysis of risk factors for posttraumatic stress disorder in trauma-exposed adults. J Consult Clin Psychol 2000, 68:748–766 
48. MARKOWITZ JS, GUTTERMAN EM, LING B, RIVERA M. Psychological response of firefighters to a chemical fire. J Human Stress 1987, 13:84–93 
49. SCHEDLICH C, HELMERICHS J. Psychosocial crisis management in CBRN incidents. Federal Office of Civil Protection and Disaster Assistance, Bonn, 2011:23–25 
50. KIM JM, SUH BS, KIM DI, KIM WS, CHO HS, KWON J ET AL. The study for musculoskeletal symptoms and job stress in firemen. J Korean Soc Occup Environ Hyg 2007, 25:111–119
  Corresponding author: 
  F. Katsavouni, 12 Amalias street, GR-184 54 Nikea, Greece  e-mail: katsavuni@yahoo.gr

Φ. Κατσαβούνη, Ε. Μπεμπέτσος 

Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, Κομοτηνή

Επιμέλεια Κειμένου
Παναγιώτης Σπανός

Διασώστης ΕΚΑΒ Ρόδου

ΔΙΑΣΩΣΤΕΣ ΡΟΔΟΥ